61km
Boğazın Ege'den Marmara'ya uzunluğu.
Gelibolu Yarımadası40°09′K · 26°24′D19 Şubat 1915 – 9 Ocak 1916
ÇANAKKALE geçilmez
Dünyanın en güçlü donanması, en dar yerinde 1.200 metre olan bir boğazı geçmek istedi. Geçemedi. Ardından ordular karaya çıktı ve savaş, yarımadanın her sırtında aylarca sürdü.
Kaydır, boğaza girÖnsöz · 1914 sonbaharı
Avrupa yanıyordu. Rusya'ya yardım taşıyacak en kısa deniz yolu kapalıydı. İtilaf Devletleri tek bir kapıyı zorlamaya karar verdi: Çanakkale Boğazı. Boğaz geçilirse İstanbul düşecek, Osmanlı savaştan çekilecek, savaşın kaderi değişecekti.
1.200m
En dar yeri. Çanakkale ile Kilitbahir arası, tabyaların karşı karşıya durduğu yer.
3Kasım 1914
İlk top atışı. İngiliz ve Fransız gemileri Seddülbahir ve Kumkale tabyalarını bombaladı.
Savunan
Osmanlı
5. Ordu · Liman von Sanders Paşa
- Mustafa Kemal Bey19. Tümen, sonra Anafartalar Grubu
- Cevat PaşaÇanakkale Müstahkem Mevki
- Esat PaşaIII. Kolordu
- Vehip PaşaGüney Grubu
Saldıran
İtilaf
Akdeniz Seferi Kuvveti · Gen. Sir Ian Hamilton
- Britanya ve İrlandaKara ve deniz kuvvetleri
- FransaSenegalli sömürge birlikleriyle
- Avustralya ve Yeni ZelandaANZAK Kolordusu
- Hindistan · NewfoundlandPiyade ve katır birlikleri
Bölüm I · 7–8 Mart 1915 gecesi
26 mayın
Küçük bir mayın gemisi olan Nusret, Yüzbaşı Tophaneli Hakkı Bey'in komutasında gece karanlığında Çanakkale'den ayrıldı. Işıklarını söndürdü, düşman projektörlerinin taradığı sudan geçerek Erenköy Koyu'na süzüldü.
Mayınları kıyıya paralel, tek sıra halinde bıraktı. İtilaf zırhlıları bu suda günlerdir dönüş manevrası yaptığı için koyu güvenli sanıyordu. Hat on gün boyunca fark edilmedi.
- Gemi
- Nusret mayın gemisi
- Komutan
- Yüzbaşı Tophaneli Hakkı Bey
- Yer
- Erenköy Koyu, Anadolu yakası
- Hat
- Kıyıya paralel, tek sıra
Nusret · Kiel, 1912
Şematik harita, ölçeksiz.
Bölüm II · 18 Mart 1915 · Rumî 5 Mart 1331
Boğaz savaşı
Sabah, 14'ü İngiliz, 4'ü Fransız 18 zırhlıdan oluşan filo Boğaz'a girdi. Hedef, tabyaları susturup Marmara'ya geçmekti. Akşam olduğunda altı zırhlı ya batmış ya da ağır yaralanmıştı.
10.30
Filo Boğaz'da
Kruvazörler ve muhriplerle desteklenen zırhlılar Boğaz'a giriyor. Önde Queen Elizabeth, Agamemnon, Lord Nelson ve Inflexible'dan oluşan hat var.
11.30
Tabyalar ateş altında
İlk hat, Çanakkale ve Kilitbahir tabyalarını uzak menzilden dövüyor. Türk topçusu tabyalardan, sahra obüslerinden ve yer değiştiren bataryalardan karşılık veriyor.
12.15
Fransız hattı ileri
Amiral Guépratte'nin Suffren, Bouvet, Gaulois ve Charlemagne zırhlıları tabyalara yaklaşıyor. Gaulois ve Suffren ağır isabet alıyor.
13.58
Bouvet battı
Geri çekilirken Erenköy Koyu'nda Nusret'in mayınlarından birine çarptı. İki dakika içinde alabora olup battı. 600'ü aşkın denizci onunla birlikte kayboldu.
14.30
İkinci dalga
Ocean, Irresistible, Vengeance, Swiftsure, Majestic ve Albion ileri sürülüyor. Tabyalar susmuyor; mayın tarayıcılar ağır ateş altında geri dönüyor.
16.11
Inflexible yaralandı
Muharebe kruvazörü Inflexible mayına çarptı. Ağır yaralı halde Bozcaada'ya çekildi.
16.15
Irresistible saf dışı
Irresistible de aynı hatta mayına çarptı ve akıntıya kapılıp sürüklendi. Mürettebatı tahliye edildi; gemi akşam saatlerinde battı.
18.05
Ocean da gitti
Irresistible'ı kurtarmaya gelen Ocean bir mayına çarptı. Gece karanlığında o da battı.
Akşam
Çekilme emri
Amiral de Robeck filoyu geri çekti. Donanma Boğaz'ı bir daha zorlamadı. Çanakkale denizden geçilemedi.
3zırhlı battı
Bouvet · Irresistible · Ocean
Bouvet · Irresistible · Ocean
3zırhlı ağır yaralandı
Inflexible · Suffren · Gaulois
Inflexible · Suffren · Gaulois
~700İtilaf denizcisi hayatını kaybetti
çoğu Bouvet'de
çoğu Bouvet'de
18 Mart bugün Türkiye'de Çanakkale Zaferi ve Şehitleri Anma Günü olarak anılıyor.
Ara · Rumeli Mecidiye Tabyası
Bir onbaşı, 215 kilo
Bombardıman sırasında tabyadaki topun mermi vinci kırıldı. Havranlı Onbaşı Seyit Ali, mermileri sırtına alıp topa kendisi taşıdı. Yaklaşık 215 kilo ağırlığındaki bu mermilerden birinin bir İngiliz zırhlısını vurduğu anlatılır.
Savaştan sonra fotoğrafı çekilirken aynı mermiyi yeniden kaldırması istendi. Kaldıramadı. "Harp olursa yine kaldırırım" dediği rivayet edilir.
Mermi ağırlığı (bazı kaynaklarda 276 kg), isabet alan gemi ve sözlerin ayrıntısı kaynaklar arasında farklılık gösterir.
000kg
Mermi namluda.
Bölüm III · 25 Nisan 1915, şafak
Kara savaşı
Denizden geçemeyenler karadan denedi. 25 Nisan sabahı, güneş doğmadan, on binlerce asker yarımadanın kıyılarına çıkmaya başladı.
04.30
Arıburnu (ANZAK Koyu)
Avustralya ve Yeni Zelanda Kolordusu
Filikalar karanlıkta akıntıya kapıldı ve planlanan yerin yaklaşık 1,5 km kuzeyine, sarp yamaçların dibine çıktı. Karşılarında az sayıda Türk müfrezesi vardı. Bu müfrezeler, Mustafa Kemal'in 57. Alay'ı yetişene kadar sırtları tuttu.
Conkbayırı · 25 Nisan 1915, öğleye doğru
Mustafa KemalNiçin kaçıyorsunuz?
AskerlerEfendim, düşman!
Mustafa KemalDüşmandan kaçılmaz!
AskerlerCephanemiz kalmadı!
Mustafa KemalCephaneniz yoksa süngünüz var!
Ben size taarruzu emretmiyorum,
ölmeyi emrediyorum.
Biz ölünceye kadar geçecek zaman zarfında yerimize başka kuvvetler ve kumandanlar kaim olabilir.
Mustafa Kemal, Conkbayırı'na tırmanırken cephanesi bitmiş, geri çekilen bir grup askerle karşılaştı. Onlara süngü taktırıp yere yatırdı. Karşıdan gelen düşman da yere yattı. Kazanılan o birkaç dakika, 57. Alay'ın yetişmesine yetti.
Alay o gün ve sonraki günlerde neredeyse tamamen şehit düştü. Komutanı Yarbay Hüseyin Avni Bey de Ağustos'ta aynı sırtlarda şehit oldu.
- Birlik
- 57. Piyade Alayı, 19. Tümen
- Komutan
- Yarbay Hüseyin Avni Bey
- Son gazi
- Hüseyin Kaçmaz, 1994'te hayatını kaybetti
- Bugün
- Her yıl 25 Nisan'da 57. Alay Vefa Yürüyüşü
Bölüm IV · Mayıs – Kasım 1915
Sekiz metre
Bomba Sırtı'nda Türk ve ANZAK siperleri arasındaki mesafe yer yer sekiz metreye kadar indi. Bir el bombası atımı kadar. Bir fısıltının duyulacağı kadar yakın.
40metre
Çanakkale içinde aynalı çarşı,Ana ben gidiyom düşmana karşı.Of, gençliğim eyvah.
Bölüm V · 6–10 Ağustos 1915
Ağustos taarruzu
İtilaf kuvvetleri yarımadayı ortadan bölmek için son büyük hamlesini yaptı: Kanlısırt'ta oyalama, Conkbayırı'na gece yürüyüşü ve Suvla'ya yeni bir çıkarma.
- 6 AğuKanlısırt. Dört gün süren yakın dövüşte siperler el bombası ve süngüyle defalarca el değiştirdi.
- 6–7 AğuSuvla. İngiliz birlikleri Anafartalar ovasına çıktı, ancak ilk günü kıyıda oyalanarak geçirdi.
- 7 AğuThe Nek. Avustralyalı hafif süvariler dalga dalga hücum etti; ilk dalgalar dakikalar içinde eridi.
- 8 AğuMustafa Kemal, Anafartalar Grubu Komutanlığına getirildi.
- 10 AğuŞafakta Conkbayırı'nda süngü hücumu. Tepe geri alındı; İtilaf'ın son büyük umudu söndü.
Cep saati · 10 Ağustos 1915
Hücum sırasında göğsüne gelen bir şarapnel parçası cebindeki saate çarptı. Saat parçalandı, Mustafa Kemal hafif bir yarayla kurtuldu. Saati daha sonra Liman von Sanders'e hatıra olarak verdi.
Temsilî çizim
"Askerler! Şüphe yok ki karşımızdaki düşmanı mağlup edeceğiz. Fakat siz acele etmeyin, evvela ben ileri atılayım. Siz benim kamçımla işaret verdiğimi görünce hep birden atılırsınız."
Bölüm VI · Aralık 1915 – Ocak 1916
Sessiz çekiliş
Kış bastırdı, umut tükendi. Londra yarımadanın boşaltılmasına karar verdi.
19–20 Aralık gecesi Arıburnu ve Anafartalar, 8–9 Ocak gecesi Seddülbahir boşaltıldı. Yüz binden fazla asker, geceler boyunca ses çıkarmadan gemilere bindirildi.
Siperlerin dolu sanılması için Avustralyalı asker William Scurry'nin bulduğu "damla tüfeği" kullanıldı. Üstteki kutudan alttakine damlayan su yeterince ağırlaştığında tetiği çekiyordu. Askerler gittikten sonra tüfekler bir süre daha ateş etti.
9 Ocak 1916 sabahı yarımadada tek bir İtilaf askeri kalmamıştı. Çanakkale geçilmemişti.
Bilanço
Bedel
Yarımada küçüktü, bedeli büyük oldu. Rakamlar kaynağa göre değişir; burada en çok kabul gören aralıkları gösteriyoruz.
Osmanlı≈ 251.000
İtilaf≈ 250.000–300.000
1 nokta = 1.000 kişiKaynaklara göre üst sınıra kadar olan aralıkKayıp: ölü, yaralı, hasta ve esir
Rakamları tablo olarak gör
| Taraf | Tüm kayıplar | Hayatını kaybedenler |
|---|---|---|
| Osmanlı | ≈ 251.000 | ≈ 57.000 – 87.000 |
| İtilaf | ≈ 250.000 – 300.000 | ≈ 56.700 |
İtilaf ölüleri, ülkelere göre
- Birleşik Krallık≈ 34.000
- Fransa≈ 9.800
- Avustralya8.709
- Yeni Zelanda2.721
- Hindistan1.358
- Newfoundland49
İsimler
Kahramanlar
Bazılarının adı tarih kitaplarında, çoğunun adı yalnızca bir mezar taşında. Kartları sürükleyin.
Yarbay · 19. Tümen
Mustafa Kemal
25 Nisan'da Conkbayırı'nda çıkarmayı durdurdu, 10 Ağustos'ta Anafartalar Grubu'nun başında tepeyi geri aldı. Sekiz yıl sonra Türkiye Cumhuriyeti'ni kuracaktı.
Arıburnu · Anafartalar
Onbaşı · Rumeli Mecidiye
Seyit Onbaşı
Havranlı topçu. 18 Mart'ta vinci kırılan topa mermiyi sırtında taşıdı. 1939'da memleketi Havran'da hayatını kaybetti.
Boğaz · 18 Mart
Yüzbaşı · Nusret
Tophaneli Hakkı Bey
Nusret'i karanlıkta Erenköy Koyu'na götürüp 26 mayınlık hattı döşeyen komutan. 18 Mart'ın sessiz mimarlarından.
Erenköy Koyu · 8 Mart
Komutan · Müstahkem Mevki
Cevat Paşa
18 Mart'ta Boğaz'ı savunan tabya ve bataryaların komutanı. Deniz zaferinin karargâhı onun elindeydi.
Çanakkale · 18 Mart
Binbaşı · 26. Alay 3. Tabur
Mahmut Sabri Bey
25 Nisan'da Seddülbahir kıyılarını küçük bir kuvvetle akşama kadar tuttu. Anıları o günün en önemli tanıklıkları arasındadır.
Seddülbahir · 25 Nisan
Çavuş · 26. Alay
Yahya Çavuş
Seddülbahir'de bir avuç askerle çıkarma yapan birlikleri saatlerce kıyıda tuttu ve şehit düştü. Adı bugün orada bir şehitlikte yaşıyor.
Seddülbahir · 25 Nisan
Yarbay · 57. Alay
Hüseyin Avni Bey
25 Nisan'da alayıyla Conkbayırı'na koştu. Ağustos 1915'te aynı sırtlarda şehit düştü.
Conkbayırı · 25 Nisan
Er · İsimsiz on binler
Mehmetçik
Anadolu'nun ve imparatorluğun dört bir yanından gelen on binlerce asker. Çoğunun mezarı bile bilinmiyor.
Her sırtta · Her gün
Mehmet Âkif Ersoy · Çanakkale Şehitlerine
Şu Boğaz harbi nedir? Var mı ki dünyâda eşi?
En kesif orduların yükleniyor dördü beşi,
Tepeden yol bularak geçmek için Marmara'ya,
Kaç donanmayla sarılmış ufacık bir karaya.
Ey, bu topraklar için toprağa düşmüş asker!
Gökten ecdâd inerek öpse o pâk alnı değer.
Sana dar gelmeyecek makberi kimler kazsın?
"Gömelim gel seni târîhe!" desem, sığmazsın.
Sonsöz · Arıburnu, 1934
Bu memleketin topraklarında kanlarını döken kahramanlar! Burada dost bir vatanın toprağındasınız. Huzur ve sükûn içinde uyuyunuz. Sizler Mehmetçiklerle yan yana, koyun koyunasınız.
Uzak diyarlardan evlatlarını harbe gönderen analar! Gözyaşlarınızı dindiriniz. Evlatlarınız bizim bağrımızdadır. Huzur içindedirler ve huzur içinde uyuyacaklardır. Onlar bu topraklarda canlarını verdikten sonra artık bizim evlatlarımız olmuşlardır.
Mustafa Kemal Atatürk'e atfedilen metin, 1934 · Bugün Arıburnu'ndaki anıtta yazılıdır.
Sayfa kararır, ses kısılır, 60 saniye sayılır.